ملیله سازی طلاو نقره

ملیله کاری در صنعت طلاسازی وجایگاه آن درایران

از زمان های بسیار قدیم، کاربرد مفتول های نازک در ساخت زیورآلات رواج داشته است و استفاده از آن به مرور زمان افزایش پیدا کرده است. هرچند که شاید بر روی زیورآلات اولیه نتوان نام ملیله را گذاشت، اما می توان تکنیک هایی که مجموعا ساختار ملیله را تشکیل می دهند را مشاهده کرد.

قدمت این هنر ارزشمند در ایران به روایت اکثر محققان متعلق به سال های ۵۵۰ تا ۳۳۰ ق.م است که طی سال های یاد شده به سبب رواج استفاده از ظروف گران قیمت از سوی طبقات ثروتمند، صنعتگران اما فلز کار، به ویژه زرگران و نقره کاران، تمامی توجه خود را به زیباتر ساختن ظروف معطوف داشتند و به فرآورده های مصرفی حالتی زینتی داده اند. در دوره هخامنشیان ،کاربرد مفتول های نازک و فرم دهی آن ها را بر روی یک فلز دیگر می توان مشاهده کرد اما در دوره اشکانی آثار زیبایی بر جامانده که بسیار شبیه به ملیله امروزی است و حالت شبکه ای به خود پیدا کرده است.در دوره ساسانی اثرزیادی از ملیله سازی دیده نشده است.

پروفسور “آرتور اپهام پوپ” در کتاب شاهکارهای هنر ایران ضمن اشاره به زرگری و نقره کاری در سال های پس از ظهور اسلام به آثاری از ملیله متعلق به قرن ۱۲ میلادی اشاره کرده است .
لازم به ذکر است تعداد و آثار باقی مانده از آن زمان بسیار اندک است از آنجا که اشیا ملیله از طلا و نقره ساخته می شوند و می توان آن ها را ذوب کرده و مجددا مورد استفاده قرار داد ، به همین جهت نیز آن اشیا به مرور زمان از بین رفته و هم اینکه نمونه های زیادی از ملیله کاری دوران گذشته باقی نمانده است.

ملیله کاری اصفهان

در دوران سلجوقی اکثر سازندگان آثار نفیس فلزی هنرمندان خراسانی ساکن در شرق و شمال شرقی ایران بودند که عده ای از آنان به علت جنگ های خونین و زد و خورد های محلی ،ترک وطن کرده در سایر شهرها از جمله زنجان، بروجرد، همدان، تبریز و بویژه شهر موصل اقامت گزیدند.

احتمال می رود هنرمندان خراسانی هنر فلز کاری از جمله ملیله کاری را در سال پنجم ه.ق در زنجان رواج دادند.
پس از سلجوقیان و روی کار آمدن مغولها و پس از آن تیموریان، به دلیل جنگ و ناآرامی در سرزمین ایران، آثار کمی از این دوره ها مشاهده می شود. تا دوره صفوی که بازهم این هنر رونق یافته و نمونه بارز این هنر را در درب مدرسه چهارباغ اصفهان توسط عبداللطیف تبریزی و به دستور شاه سلطان حسین می توان مشاهده کرد.
به نظر میرسد این اولین باری است که ملیله در کاربردی به جز زیورآلات و با سطح وسیع تر به کار رفته و استادی را به نهایت خود رسانده است. همچنین شاه عباس عده زیادی از ارامنه جلفای آذربایجان را به اصفهان آورده ،منطقه ای به نام جلفا را بنا نهاده و به ساخت مصنوعات فلزی و از جمله کمربندهای ملیله و … پرداختند . می توان گفت عصر صفویه اولین باری است که ملیله در اصفهان مشاهده شده است .

مقدمات ساخت ملیله نقره (نوار ملیله)

براي تهيه نوارمليله ابتدا نقره با عيار حدود ۹/۹۹% در كوره قرارگرفته و پس از ذوب شدن در داخل ريجه، ريخته مي شود پس از سرد شدن قطعه نقره اي به طول ۳۰-۲۵ سانتي متر به قطرحدود ۵ ميليمتر بدست مي آيد در مرحله بعد قطعه نقره اي را بر روي سندان گذاشته و به كمك چكش آنرا تبديل به مليله اي چهار پهلويي مي كنند و مجددا آنرا بوسيله چراغ كوره اي با شعله گاز حرارت مي دهند تا نرم شود و قابليت انعطاف پيدا كند .

سپس آنرا از دستگاه نورد عبور داده و بصورت مفتولهاي باريكي در مي آورند در بالاي دستگاه نورد چرخ دنده اي قرار دارد كه بوسيله آن مي توان دستگاه را تنظيم و مفتولهايي با قطرهاي مختلف بدست آورد مفتولهاي باريك مجددا در كوره حرارت قرار داده شده و درون موم گذاشته مي شود تا كاملا موم اندود شده و آماده حديده كردن شود. براي حديده كردن ابتدا مفتول نقره را از بزرگترين سوراخ حديده عبور و سپس آنرا از سوراخهاي كوچكتري مي گذرانند در پايان كار مفتول را از كوچكترين سوراخ حديده عبور مي دهند تا مفتول بسيار نازك و ظريفي با قطر يكنواخت و با شماره ۲۵، بدست آيد. آنگاه دو رشته از اين مفتول نازك را بصورت دولايي مي تابند و مفتول دولا تاب را از ميان قسمت مسطح غلطك دستگاه نورد عبور مي دهند و در نتيجه از دستگاه نورد نوار باريكي به قطر تقريبي کمتر از نيم ميليمتر خارج مي شود.

نوارملیله نقره